سعدی شیرازی یکی از بزرگ‌ترین شعرای ایرانی است. تصور بیشتر مردم در مورد او این است که تمام عمر را در باغ‌ها و بوستان‌های سرسبز و با صفای شیراز سپری کرده و به همین دلیل اشعار بسیار زیبایی سروده است. نام آثار سعدی یعنی بوستان و گلستان نیز به چنین تصوری دامن می‌زنند؛ اما در حقیقت چنین نیست.

مشرف‌الدین مصلح بن عبدالله شیرازی شاعر و نویسنده‌ی بزرگ قرن هفتم هجری قمری متخلص به «سعدی» یک گردشگر در معنای واقعی کلمه بوده و به سفر علاقه‌ی فراوانی داشته است. همان‌طور که می‌گوید: بسیار سفر باید تا پخته شود خامی. به نظر همین یک جمله کفایت می‌کند تا متوجه شویم او به‌جز شاعر خوش‌ذوق، گردشگری ماهر نیز بوده است.

سفرهای سعدی شیرازی

سعدی طبق مستندات تاریخی که توسط شبکه‌ دانشگردی بررسی شده، دومرتبه شهر شیراز را که در آن سکونت داشت ترک گفته است. یک‌بار به جهت تحصیل به بغداد و از آنجا به مکه، شام، دمشق، همدان و اصفهان رفته و سپس به شیراز بازگشت. در برخی منابع به سفر دوم هم اشاره شده که اعتبار چندانی ندارد. ما نیز از آن چشم‌پوشی می‌کنیم تا آنچه حقیقتاً صحت دارد خدمت شما ارائه دهیم.

سفر نخست او بسیار نزدیک به یکی از انواع گردشگری امروزی، یعنی سفر به جهت تحصیل در مدرسه نظامیه‌ی بغداد انجام شد. او در بغداد به دیدن شیخ اشراق، شهاب‌الدین سهروردی نیز می‌رفت تا از اعتقادات او که یکی از عرفای بزرگ به‌حساب می‌آید بهره کافی ببرد. نخستین سفر او قبل از بازگشت به شیراز حدود 35 سال به طول انجامید.

سفر حج به ‌قصد زیارت ‌خانه‌ی خدا

سعدی وقتی‌که مشغول تحصیل بود به‌وسیله‌ی کاروان حجاج به مکه رفت. در آن زمان کاروان‌هایی به‌قصد تجارت و زیارت به راه می‌افتادند و دقیقاً نقشی را داشتند که انواع تور گردشگری امروزه بر عهده دارند. پس از انجام مناسک حج دوباره به بغداد بازگشت تا تحصیل خود را ادامه دهد. برخی منابع نامعتبر از تعدد سفرهای او به حج خبر می‌دهند اما در هیچ‌کدام زمان مشخصی بیان نشده است.

سفر سعدی به شام

هنگام سفر به دمشق و اطراف آن در یکی از حکایات نقل شده: “از صحبت یاران دمشقم ملالتی پدید آمده بود، سر در بیابان قدس نهادم و با حیوانات انس گرفتم و تا وقتی اسیر قید فرنگ شدم، در خندق طرابلس به کار گل بداشتند.” یک بیت از اشعار سعدی شیرازی گویای سفر وی به مصر است اما باز هم منبع دقیقی در مورد آن نیست و تنها به همین یک بیت اشاره شده است:

غلامی به مصر اندرم بنده بود           که چشم از حیا در برافکنده بود

آن زمان‌ که سعدی می‌زیست از شهر هوشمند امروزی اثری نبود. چند شهر وجود داشتند که از یکدیگر دور بودند. هیچ نوع هوشمندسازی و ارتباطات هوشمندی هم وجود نداشت. افراد از روی ضرورت با کاروان‌های تجاری رهسپار سفر می‌شدند. بیت بالا نیز ازجمله اثرات سفر بر ذوق شاعری است که نمی‌توان آن را کتمان کرد، آیا حقیقتاً سعدی به مصر سفر کرده  یا در یکی از سفرهای خود در مورد مصر اطلاعات به دست آورده است؟

خوشا شیراز و وضع بی‌مثالش

عنوان تیتر شعری از حافظ و بیانگر این است که سعدی هوای شهر خویش، شیراز را کرده و پس از حدود 35 سال قصد بازگشت به وطن دارد. پس، از بغداد حرکت می‌کند و در مسیر بازگشت همچنان به گردشگری ادامه می‌دهد. ابتدا به همدان و سپس به اصفهان به دیدار رفیق خویش می‌رود. حال از کجا می‌دانیم که این شاعر بزرگوار در اصفهان رفیق داشته است؟ از این بیت زیبا:

مرا در سپاهان یکی یار بود         که جنگ آور و شوخ و عیار بود

این نیز یکی دیگر از تأثیرات گردشگری بر ذوق هنری افراد است. اگر مانند سعدی خلاقیت داشته باشید، می‌توانید برای تشکر از دوست خودتان در وصف او شعر سرایید.

وقتی سعدی شیراز را ترک گفت این شهر زیبا وضعیت مطلوبی نداشت؛ اما در زمان بازگشت شهری امن و آباد بود. او این آبادانی و امنیت را از صدقه‌سر حاکم اتابک ابوبکربن سعد می‌دانست و در وصف او سرود:

بپرسیدم این کشور آسوده کی شد؟      کسی گفت سعدی چه شوریده رنگی

چنان بود در عهد اول که دیدی                  جهان پر ز آشوب و تشویش و تنگی

چنین شد در ایام سلطان عادل                           اتابک ابوبکربن سعد زنگی

جمع‌بندی

برخی منابع می‌گویند پس از مرگ حاکم شیراز، اوضاع این شهر بار دیگر آشفته و سعدی مجبور به ترک آن به‌قصد بغداد شد که فاقد اعتبارات لازم است. سفرنامه را می‌توانیم از اشعار او استخراج کنیم. گردشگری در ذوق و سلیقه‌ی سعدی اثرات بی‌شماری داشت.

اگر شما نیز قصد سفر دارید می‌توانید انواع گردشگری آموزشی را امتحان کنید. شاید شما هم ذوق هنری خاصی داشته باشید که در سفر به آن آگاه شوید.